Ilm inson hayotida turli maqomlarga ega bo‘ladi: kimgadir u kasb, kimgadir ijtimoiy mavqe yoki shaxsiy qiziqish doirasidir. Ammo shunday shaxslar borki, ular uchun ilm — umrning mazmuni, nafas olish kabi tabiiy holat, hayotning asl mazmuniga aylangan taqdir. Bunday insonlar uchun ilmiy faoliyat vaqt bilan chegaralanmaydi, lavozim yoki manfaat bilan o‘lchanmaydi. Ular ilmni ish sifatida emas, balki hayot tarzi sifatida qabul qiladilar.
Fizika-matematika fanlari doktori, professor, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi xodimi Gulmirza Xudoyberganov ana shunday noyob ilmiy taqdir sohiblaridandir. Olimning 80-yillik umr yo‘li — bir shaxsning biografiyasi emas, balki butun bir ilmiy maktab, ma’naviy pozitsiya va intellektual madaniyat tarixidir.
Ustoz haqida so‘z yuritganda, uning ilmiy natijalarini sanab o‘tish oson: yuzlab ilmiy maqolalar, monografiyalar, o‘quv qo‘llanmalar, xalqaro jurnallardagi nashrlar, o‘nlab shogirdlar, jahon miqyosida tan olingan ilmiy g‘oyalarni e’tirof etish mumkin, ammo uni to‘la anglash — ancha mushkuldir. Chunki bu yerda bir inson haqida emas, balki fikrlash madaniyati,
bir olim haqida emas, ilmiy maktab, bir davr haqida emas, uzluksiz davom etayotgan ilmiy jarayon haqida so‘z boradi. Uning hayot yo‘li — ilmiy natijalar zanjiri emas, balki ma’naviy va intellektual kamolot yo‘lidir.
Xorazm zamini — tarixiy xotirasi chuqur, ilm va ma’rifatga hurmat ruhi bilan sug‘orilgan muqaddas zamin. Abu Rayhon Beruniy, Muhammad al-Xorazmiy kabi ulug‘ allomalar merosi bilan sug‘orilgan bu makon asrlar davomida tafakkur maktabi bo‘lib kelgan. 1946-yil 1-fevralda ana shu zaminda tug‘ilgan Gulmirza Xudoyberganov bolalikdanoq mehnat, intizom va mas’uliyat muhitida kamol topdi. Qishloq hayoti unga sabr-toqat va matonatni, tabiat esa tartib, mutanosiblik va qonuniyatni o‘rgatdi. Bu fazilatlar keyinchalik uning ilmiy uslubida ham yaqqol namoyon bo‘ldi.
Mang‘it shahridagi M.V. Lomonosov nomidagi o‘rta maktabda u matematikani oddiy fan sifatida emas, balki tafakkurni charxlovchi, inson fikrlash madaniyatini shakllantiruvchi noyob vosita sifatida qabul qildi. Masalani yechishning o‘zi emas, balki uning ichki mantig‘ini, sabab-oqibat bog‘lanishini anglashga intilish — keyinchalik uning butun ilmiy faoliyatiga xos bo‘lgan chuqur sabab izlash madaniyatini shakllantirdi.
1963-yilda yosh Gulmirza Xudoyberganov Toshkent davlat universiteti Mexanika-matematika fakultetiga qadam qo‘ydi. Bu qadam oddiy talabalik bosqichi emas, balki kelajakdagi olimlikka yo‘naltirilgan ongli tanlov edi. Universitet muhiti unga faqat fundamental matematik bilimlar bilan birga olimga xos mas’uliyat, fikrlash intizomi, ilmiy halollik va prinsipiallik mezonlarini singdirdi.
1966–1969-yillarda M.V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetida tahsil olishi uning ilmiy taqdirini yanada mustahkamladi. Jahon matematika maktabining yuksak an’analari, qattiq talab va ilmiy raqobat muhiti yosh tadqiqotchining salohiyatini to‘la ochib berdi. Professor B.V. Shabat rahbarligida bajarilgan diplom ishi uning mustaqil fikrlay olish qobiliyatini yaqqol namoyon etdi va keyingi ilmiy izlanishlari uchun mustahkam poydevor bo‘ldi.
1969-yildan boshlab Gulmirza Xudoyberganovning hayoti Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti) bilan chambarchas bog‘landi. Bu dargoh u uchun ish joyi emas, balki ilmga sadoqat, ustoz-shogird an’analari va akademik halollik maktabiga aylandi. Yarim asrdan ortiq vaqt davomida u talabalarga bilim berish, tadqiqot olib borish va fan taraqqiyotiga xizmat qilishni hayotining mazmuniga aylantirdi.
Stajyor-tadqiqotchidan professor darajasigacha bo‘lgan yo‘l nafaqat lavozimlar zanjiri, balki ichki kamolot, ilmiy va ma’naviy yetuklik yo‘li edi. Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limida nomzodlik dissertatsiyasini muddatidan oldin tayyorlashi uning ilmiy salohiyatini xalqaro miqyosda ham tasdiqladi. 1992-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilishi esa uni mustaqil ilmiy maktab yetakchisi sifatida mustahkam shakllantirdi.
Kafedra mudiri va fakultet dekani sifatida ham muvaffaqiyatli faoliyat olib bordi. U rahbarlik davrida ilmni asrash, sog‘lom akademik muhitni himoya qilish va avlodlar davomiyligini ta’minlash katta e’tibor berdi.
Professor G.Xudoyberganovning ilmiy natijalari ko‘p o‘lchovli kompleks analiz sohasida yangi ufqlar ochdi. Polinomial qavariqlik nazariyasida olingan natijalar, Runge teoremasining analoglari matematik formulalar ortidagi chuqur metodologik yondashuv namunasidir.
1984-yilda A.M. Kitmanov bilan hammualliflikda uchta kesishmaydigan ellipsoidga oid qurilgan mashhur misol jahon matematikasida yangi ilmiy bahslarga sabab bo‘ldi. Keyinchalik «Xudoyberganovning soyalar masalasi» nomi bilan mashhur bo‘lgan bu muammo bugun ham o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda. Bu esa olim ilmiy fikrining vaqtga bo‘ysunmasligini yaqqol ko‘rsatadi.
1980-yillardan boshlab u yana bir murakkab va istiqbolli yo‘nalish — matritsa argumentli golomorf funksiyalar nazariyasi ustida izchil tadqiqotlar olib bordi. Karleman formulasi analoglari, Bergman hamda Koshi–Sege yadrolarining matritsaviy shakllari zamonaviy tadqiqotchilar uchun mustahkam ilmiy poydevor bo‘ldi.
2001–2005-yillarda Qarshi davlat universiteti rektori sifatida u ta’lim muassasasini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tardi. U uchun rahbarlik — ma’muriy boshqaruv bo‘libgina qolmasdan, inson kapitali, ilm va ma’rifat manfaatlarini himoya qilish ham edi.
Eng muhim jihat shundaki, professor Gulmirza Xudoyberganov bugun ham faol olim sifatida o‘zini namoyon etib kelmoqda. U seminarlarda ishtirok etadi, maqolalar ustida ishlaydi, dissertatsiyalarni muhokama qiladi, yosh tadqiqotchilarga maslahat beradi. Uning ilmiy rahbarligida 20 ga yaqin shogirdlari doktorlik, nomzodlik (PhD) dissertatsiyalarini himoya qilgan.
1995-yilda unga «O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi xodimi» unvoni, 2001-yilda «O‘zbekiston mustaqilligining 10-yilligi» ko‘krak nishoni, 2021-yilda esa «Sog‘lom avlod uchun» ordeni topshirildi. Ammo ustoz uchun eng katta mukofot — mustaqil fikrlay oladigan, halol va mas’uliyatli shogirdlardir.
Gulmirza Xudoyberganov fenomeni — o‘tmish xotirasi emas. Bu — bugun yashab turgan, ertaga ham davom etadigan ilm taqdiridir.
Professor Gulmirza Xudoyberganovni ulug‘ 80 yillik yubileyi bilan samimiy muborakbod etar ekanmiz, unga mustahkam sog‘lik, ruhiy barqarorlik, ilmiy ilhom va yana ko‘p yillar davomida ilm-fan yo‘lida samarali faoliyat tilaymiz. Ustozning boy ilmiy tajribasi, yuksak ma’naviy fazilatlari va shogirdparvarlik an’analari kelgusi avlodlar uchun ham ilhom manbai bo‘lib qolaverishiga ishonamiz. Ilmga bag‘ishlangan umr, halollik va mas’uliyat bilan bosib o‘tilgan hayot yo‘li hurmat va ehtiromga sazovordir. Yubiley muborak bo‘lsin, ustoz!
Mualliflar:
f.-m.f.d., professor B. Shoyimqulov
O‘zbekiston Milliy universiteti matematik analiz kafedrasi mudiri,
f.-m.f.d. D. Djumabayev
M.V. Gubkin nomidagi Rossiya davlat neft va gaz universiteti Toshkent shahridagi filiali ilmiy ishlar va innovatsiyalar
bo‘yicha direktor o‘rinbosari,
